Thu hồi đất: Bồi thường bao nhiêu, dân sống thế nào?

Không thể chỉ tính người dân nhận bao nhiêu tiền 

Ngày 21/8, tại phiên thảo luận về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, nhiều đại biểu Quốc hội tập trung vào một trong những vấn đề dễ phát sinh vướng mắc nhất trong thực tế là thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. 

Theo các đại biểu, một phương án bồi thường được tính toán đúng quy định chưa chắc đã đồng nghĩa với việc người dân có thể ổn định cuộc sống sau khi di dời. 

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Hưng Yên) cho rằng thu hồi đất không đơn thuần là một thủ tục hành chính mà là quyết định tác động trực tiếp đến nơi ở, việc làm, thu nhập, hoạt động sản xuất, kinh doanh và môi trường sống của người dân.  

Vì vậy, chính sách cần chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang bảo đảm ổn định cuộc sống, sinh kế và điều kiện phát triển lâu dài cho người có đất bị thu hồi.  

Theo hướng này, việc thu hồi đất cần gắn với phương án bảo đảm chỗ ở phù hợp cho người dân. Đối với đất sản xuất, đất nông nghiệp hoặc đất phục vụ hoạt động kinh doanh, phương án thu hồi cũng cần tính đến việc khôi phục, chuyển đổi sinh kế trước và sau khi người dân bàn giao mặt bằng. 

“Dân sẽ ở đâu, con học ở đâu, sinh kế ra sao?” 

Đại biểu Tạ Văn Hạ, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội đặt vấn đề cần hết sức thận trọng với những cơ chế có thể dẫn đến tình trạng thu hồi đất trước khi hoàn tất các điều kiện về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. 

Theo ông, yêu cầu đẩy nhanh tiến độ dự án cần được đặt song song với việc bảo đảm chỗ ở, an sinh và sinh kế lâu dài của người dân.

Bởi phía sau một quyết định thu hồi đất không chỉ là giá trị của một thửa đất hay căn nhà, mà còn là cả đời sống của một gia đình. Khi phải rời nơi ở cũ, người dân có thể phải thay đổi trường học của con, nơi làm việc, phương thức kiếm sống và các mối quan hệ cộng đồng đã hình thành trong nhiều năm.

Đây là lý do câu hỏi “dân sẽ ở đâu, con học ở đâu, sinh kế ra sao?” cần được trả lời trước khi người dân thực hiện việc di dời.

Theo các đại biểu, nếu chỉ giải quyết được khoản tiền bồi thường nhưng chưa có phương án rõ ràng về cuộc sống sau di dời, nguy cơ phát sinh khiếu nại, khiếu kiện và kéo dài giải phóng mặt bằng vẫn rất lớn.

Từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống

Đại biểu Nguyễn Duy Minh (TP Đà Nẵng) cho rằng tinh thần chuyển từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân cần được thể chế hóa rõ hơn trong Luật Đất đai sửa đổi.

Điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là thay đổi tiêu chí đánh giá hiệu quả chính sách. Thay vì chỉ đặt câu hỏi người dân nhận được bao nhiêu tiền, cần xem sau khi bị thu hồi đất, họ có thể duy trì cuộc sống và phục hồi sinh kế như thế nào.

Thực tế, cùng một khoản bồi thường nhưng tác động đối với mỗi hộ gia đình có thể hoàn toàn khác nhau. Người có thể chuyển sang công việc mới hoặc có điều kiện tiếp tục kinh doanh sẽ có khả năng ổn định nhanh hơn. Trong khi đó, những hộ phụ thuộc chủ yếu vào đất sản xuất có thể mất nguồn thu nhập chính nếu không có phương án chuyển đổi sinh kế phù hợp. 

Do đó, một chính sách tốt không nên kết thúc ở thời điểm chi trả tiền bồi thường, mà cần có cơ chế hỗ trợ người dân trong quá trình phục hồi cuộc sống. 

Các đại biểu cũng đề nghị quan tâm hơn đến nguyện vọng của người dân về địa điểm tái định cư, trong đó có phương án tái định cư tại chỗ khi phù hợp. Điều này giúp hạn chế việc người dân phải di chuyển quá xa, đồng thời duy trì điều kiện tiếp cận việc làm, trường học và các dịch vụ thiết yếu.

Minh bạch để giảm khiếu kiện 

Một nội dung xuyên suốt trong các ý kiến là yêu cầu tăng tính minh bạch trong toàn bộ quá trình thu hồi đất. 

Theo các đại biểu, người dân cần được biết rõ lý do thu hồi, phạm vi thu hồi, phương án bồi thường, nơi tái định cư và các chính sách hỗ trợ sinh kế. Những thông tin này càng rõ ràng, khả năng tạo đồng thuận càng cao.

Ngược lại, nếu người dân không biết trước mình sẽ được bố trí ở đâu, cuộc sống sau di dời được bảo đảm như thế nào hoặc phương án bồi thường được xác định ra sao, tranh chấp và khiếu kiện rất dễ phát sinh.

Vì vậy, minh bạch không chỉ là yêu cầu về thủ tục mà còn là một giải pháp để giảm chi phí xã hội trong quá trình giải phóng mặt bằng. 

Luật Đất đai sửa đổi cần đặt người dân vào trung tâm 

Những ý kiến tại nghị trường cho thấy việc sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 đang được đặt trong yêu cầu giải quyết những vướng mắc thực tiễn, đồng thời cân bằng giữa yêu cầu phát triển với quyền lợi chính đáng của người sử dụng đất.  

Trong đó, thu hồi đất là lĩnh vực cần được thiết kế chính sách thận trọng bởi tác động trực tiếp tới đời sống của người dân và tiến độ nhiều dự án kinh tế - xã hội.  

Nếu chính sách chỉ tập trung vào việc xác định mức bồi thường và hoàn tất giải phóng mặt bằng, bài toán thu hồi đất chưa thực sự được giải quyết. Ngược lại, khi người dân được bảo đảm chỗ ở, việc làm và khả năng phục hồi sinh kế, quá trình thu hồi đất có thể tạo được sự đồng thuận cao hơn.

Từ “bồi thường bao nhiêu” đến “người dân sống thế nào” vì thế không chỉ là sự thay đổi về cách diễn đạt, mà phản ánh một cách tiếp cận chính sách mới: thu hồi đất phải đi cùng tái thiết cuộc sống, để người dân không bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển.