Ngành thép Việt Nam: Chuyển hướng từ sản lượng sang năng suất và chất lượng
Trước áp lực cạnh tranh, biến động chi phí đầu vào và yêu cầu giảm phát thải, ngành thép Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ mở rộng sản lượng sang nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả trên toàn chuỗi giá trị.
Tại Hội thảo Ngành Thép Việt Nam 2026 vừa diễn ra tại Hà Nội, các vấn đề về năng lực cạnh tranh, biến động chi phí đầu vào, chuyển đổi công nghệ và giảm phát thải đã được nhiều chuyên gia, đại diện hiệp hội và doanh nghiệp tập trung thảo luận. Những nội dung này phản ánh sức ép ngày càng lớn đối với ngành thép trong bối cảnh thị trường có nhiều biến động, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng hiệu quả và bền vững hơn.
Phát biểu tại hội thảo, ông Nghiêm Xuân Đa, Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), cho rằng ngành thép cần chuyển trọng tâm từ tăng sản lượng sang nâng cao năng suất và hiệu quả hoạt động. Thay vì chỉ quan tâm sản xuất được bao nhiêu tấn thép, doanh nghiệp cần chú trọng hơn đến mức tiêu hao năng lượng, hiệu quả sử dụng nguyên liệu, chi phí logistics, trình độ công nghệ và chất lượng sản phẩm.

Ông Nghiêm Xuân Đa, Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam
Theo ông Nghiêm Xuân Đa, định hướng này cũng đòi hỏi thay đổi cách thức cạnh tranh. Lợi thế về giá cần được bổ sung bằng năng lực công nghệ, chất lượng và giá trị gia tăng. Năng lực cạnh tranh của từng doanh nghiệp không nên chỉ được đánh giá ở khâu sản xuất mà cần đặt trong mối liên hệ với toàn bộ chuỗi sản xuất, chế biến và tiêu thụ thép.
Đặc biệt, yêu cầu về môi trường đang dần trở thành một bộ phận quan trọng trong năng lực cạnh tranh của ngành. Việc giảm tiêu hao năng lượng, kiểm soát phát thải và cải thiện hiệu quả sử dụng tài nguyên không chỉ nhằm đáp ứng các quy định về môi trường mà còn quyết định khả năng tiếp cận và đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước, quốc tế.
Một vấn đề khác được đặt ra tại hội thảo là mối quan hệ giữa doanh nghiệp sản xuất thép và nhóm doanh nghiệp sử dụng thép, đặc biệt trong các lĩnh vực cơ khí, chế tạo và kết cấu thép.

Ngành thép Việt Nam: Chuyển hướng từ sản lượng sang năng suất và chất lượng
Theo ông Lê Phụng Thắng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI), chính sách phát triển ngành thép cần tính đến lợi ích của toàn chuỗi giá trị, thay vì chỉ tập trung bảo vệ các nhà sản xuất thép. Bởi sức cạnh tranh của doanh nghiệp ở khâu hạ nguồn có tác động trực tiếp đến khả năng tiêu thụ sản phẩm của ngành thép trong nước.
Ông Thắng phân tích, khi doanh nghiệp kết cấu thép Việt Nam giành được nhiều đơn hàng, nhu cầu sử dụng thép nội địa cũng có cơ hội mở rộng. Ngược lại, nếu doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn khi cạnh tranh với sản phẩm kết cấu thép nhập khẩu, lượng thép nội địa được sử dụng trong các công trình có thể bị ảnh hưởng. Giá thép đầu vào thiếu cạnh tranh cũng khiến các nhà thầu trong nước gặp bất lợi khi tham gia đấu thầu, qua đó tác động ngược trở lại khâu sản xuất thép.
Theo số liệu do VAMI tổng hợp được ông Lê Phụng Thắng đề cập tại hội thảo, lượng kết cấu thép nhập khẩu tăng từ hơn 30.000 tấn năm 2022 lên mức ước gần 250.000 tấn năm 2026. Đây là số liệu tổng hợp của hiệp hội, trong đó mức năm 2026 là ước tính được nêu tại hội thảo.
Trước diễn biến này, ông Thắng cho rằng cần theo dõi sát hơn sức cạnh tranh của doanh nghiệp kết cấu thép trong nước. Tuy nhiên, lượng hàng nhập khẩu tăng hoặc đơn giá nhập khẩu giảm chưa đủ cơ sở để kết luận có hành vi bán phá giá. Việc áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại cần dựa trên kết quả điều tra, xác định đầy đủ hành vi bán phá giá, thiệt hại đáng kể đối với ngành sản xuất trong nước và mối quan hệ nhân quả giữa hai yếu tố.
Ông Thắng cũng lưu ý, khi xem xét các biện pháp phòng vệ thương mại cần đánh giá tác động đối với cả doanh nghiệp sản xuất thép và doanh nghiệp sử dụng thép. Nếu chính sách bảo vệ một khâu nhưng làm suy giảm khả năng cạnh tranh của khâu khác, lợi ích dài hạn của toàn ngành có thể bị ảnh hưởng.
Đối với doanh nghiệp hạ nguồn, yêu cầu đặt ra không chỉ là cạnh tranh về giá gia công mà còn phải nâng cao năng lực thiết kế, công nghệ, năng suất, chất lượng, logistics và lắp dựng. Việc tham gia sâu hơn vào các dự án, chuỗi cung ứng và hoạt động tổng thầu cũng là hướng đi để doanh nghiệp kết cấu thép gia tăng giá trị và củng cố vị thế trên thị trường.
Đổi mới công nghệ, xây dựng dữ liệu và nâng sức cạnh tranh toàn ngành
Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Chu Đức Anh, đại diện Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương, cho biết cơ quan này dự kiến xây dựng lộ trình phát triển ngành thép, trong đó xác định định hướng chuyển đổi công nghệ, quy mô ngành và cơ cấu sản phẩm theo từng giai đoạn.
Một trong những nội dung trọng tâm là đánh giá năng lực thực tế của ngành theo chuỗi công nghệ, từ nguyên liệu, sản xuất thép đến chế biến sâu. Cùng với đó, cơ quan quản lý dự kiến tổng hợp dữ liệu về công suất vận hành, công nghệ, sản lượng, tiêu thụ và kim ngạch xuất nhập khẩu theo từng nhóm sản phẩm.

Ông Chu Đức Anh, đại diện Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương
Theo ông Chu Đức Anh, việc xây dựng các kịch bản cung - cầu và đánh giá điều kiện đổi mới công nghệ cũng được đặt ra nhằm xác định khả năng nâng cao năng suất, chất lượng, giảm tiêu hao năng lượng và phát thải. Cục Công nghiệp dự kiến hình thành kho dữ liệu ngành thép, cập nhật định kỳ; đồng thời đề nghị các hiệp hội và doanh nghiệp chia sẻ thông tin về nhu cầu thị trường, kế hoạch đầu tư cũng như những khó khăn, vướng mắc trong quá trình hoạt động.
Trong bối cảnh ngành thép phải đồng thời giải quyết bài toán chi phí, công nghệ, thị trường và môi trường, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về năng lực sản xuất và cung - cầu có ý nghĩa quan trọng đối với công tác đánh giá thực trạng, dự báo xu hướng và hoạch định chính sách. Đây cũng là cơ sở để nhận diện những điểm nghẽn trong chuỗi sản xuất, xác định lĩnh vực cần ưu tiên đầu tư, đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Chia sẻ tại hội thảo, Tập đoàn Hòa Phát đã đề cập những kinh nghiệm trong xây dựng chiến lược phát triển giữa bối cảnh lạm phát và đứt gãy năng lượng. Theo đó, việc kiên trì theo đuổi mô hình sản xuất khép kín quy mô lớn, tự chủ công nghệ và chủ động điều tiết chi phí đầu vào là những yếu tố giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng thích ứng trước biến động giá cả trên thị trường thế giới.
Những nội dung được trao đổi tại Hội thảo Ngành Thép Việt Nam 2026 cho thấy ngành thép đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ, không chỉ ở từng doanh nghiệp mà trên toàn bộ chuỗi giá trị. Trong đó, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và kiểm soát phát thải cần trở thành những trọng tâm trong chiến lược phát triển.
Để nâng cao sức cạnh tranh, ngành thép cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp sử dụng thép, cùng với vai trò kiến tạo chính sách của cơ quan quản lý và sự tham gia tích cực của các hiệp hội. Khi các khâu trong chuỗi giá trị cùng nâng cao năng lực, ngành thép Việt Nam sẽ có thêm nền tảng để phát triển bền vững, đáp ứng tốt hơn yêu cầu thị trường trong nước và từng bước mở rộng vị thế trên thị trường quốc tế.