Xung đột Iran – Israel gây địa chấn logistics: Hàng Việt sang châu Âu có thể mất tới 50 ngày

Diễn biến căng thẳng giữa Iran và Israel, với sự can dự của Mỹ, đang làm gia tăng rủi ro đối với hệ thống vận tải và thương mại quốc tế, đặc biệt tại khu vực Trung Đông và Biển Đỏ – tuyến giao thương quan trọng nối châu Á với châu Âu.

Trước những biến động này, Bộ Công Thương đã khuyến nghị các doanh nghiệp xuất khẩu theo dõi sát tình hình địa chính trị, chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất – kinh doanh, đồng thời kiểm soát chặt rủi ro logistics và thanh toán quốc tế.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia thương mại, bất ổn địa chính trị không chỉ làm gián đoạn chuỗi cung ứng mà còn khiến chi phí vận tải, bảo hiểm và thời gian giao hàng tăng mạnh. Những yếu tố này có thể tác động trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.

Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ, những biến động này cũng mở ra những cơ hội mới cho các doanh nghiệp có khả năng thích ứng nhanh.

Mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu vẫn khả thi

Trao đổi với PV Tài chính doanh nghiệp về tác động của xung đột Trung Đông đối với hoạt động xuất khẩu, ông Nguyễn Tuấn Việt – Tổng giám đốc Công ty TNHH Xúc tiến Xuất khẩu VIETGO – cho rằng nhiều ý kiến hiện nay tỏ ra lo ngại khi mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số của Việt Nam có thể bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, theo ông Việt, mục tiêu này vẫn hoàn toàn khả thi nếu doanh nghiệp và cơ quan quản lý kịp thời điều chỉnh chiến lược.

“Vấn đề không nằm ở việc thế giới có biến động hay không, mà là chúng ta phản ứng như thế nào với sự thay đổi đó. Khi cấu trúc kinh tế toàn cầu chuyển từ trạng thái ổn định sang xung đột, nhu cầu thị trường cũng sẽ thay đổi rất nhanh. Nếu doanh nghiệp vẫn giữ nguyên tư duy sản xuất của thời bình, chúng ta sẽ tự làm khó mình”, ông Việt nhận định.

Theo chuyên gia này, trong bối cảnh địa chính trị bất ổn, nhiều nền kinh tế có xu hướng chuyển sang trạng thái mà ông gọi là “kinh tế thời chiến” – tức ưu tiên tích trữ các mặt hàng thiết yếu và hậu cần thay vì tiêu dùng các sản phẩm xa xỉ.

Trong bối cảnh đó, cơ cấu nhu cầu hàng hóa trên thị trường quốc tế có thể thay đổi rõ rệt. Các mặt hàng xa xỉ hoặc phục vụ tiêu dùng không thiết yếu nhiều khả năng sẽ giảm tốc hoặc đóng băng ở một số thị trường. Ngược lại, nhu cầu đối với các nhóm hàng thiết yếu và phục vụ hậu cần có thể tăng mạnh.

Theo ông Nguyễn Tuấn Việt, một số nhóm hàng có thể hưởng lợi trong bối cảnh này bao gồm: Lương thực, thực phẩm khô và nông sản chế biến: những mặt hàng có thể bảo quản dài ngày và phục vụ nhu cầu dự trữ; Hàng phục vụ hậu cần và sinh hoạt: tăng bạt, võng, áo mưa, trang phục bảo hộ và các sản phẩm phục vụ sinh hoạt trong điều kiện khắc nghiệt; Vật tư phục vụ hậu cần, cứu trợ hoặc quân nhu: các sản phẩm hỗ trợ vận chuyển, bảo quản và cung ứng nhu yếu phẩm.

“Đây là những mặt hàng có thể chứng kiến nhu cầu tăng đột biến. Nếu doanh nghiệp Việt Nam chủ động chuyển đổi dây chuyền sản xuất để đáp ứng các đơn hàng mới, chúng ta hoàn toàn có thể mở rộng thị phần trong những phân khúc đang tăng trưởng”, ông Việt phân tích.

Logistics trở thành điểm nghẽn lớn nhất

Dù cơ hội vẫn tồn tại, thách thức lớn nhất hiện nay đối với hoạt động xuất khẩu lại nằm ở khâu logistics. Xung đột tại Trung Đông và tình hình căng thẳng ở khu vực Biển Đỏ đang khiến tuyến vận tải qua kênh đào Suez – con đường ngắn nhất nối châu Á với châu Âu – đối mặt nhiều rủi ro. Trước nguy cơ mất an toàn, nhiều hãng tàu quốc tế đã phải thay đổi lộ trình, tránh đi qua Biển Đỏ và chuyển hướng vòng qua Mũi Hảo Vọng của Nam Phi.

Sự thay đổi này kéo theo hai hệ quả rõ rệt:

Thứ nhất, thời gian vận chuyển tăng mạnh. Một chuyến hàng từ Việt Nam sang châu Âu trước đây chỉ mất khoảng 25 ngày, nhưng hiện nay có thể kéo dài tới 45–50 ngày.

Thứ hai, chi phí vận tải tăng đột biến. Cước tàu biển hiện cao gấp 2–3 lần so với bình thường do chi phí nhiên liệu tăng, cộng thêm phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh.

Chuyên gia logistics cho rằng, những biến động này không chỉ ảnh hưởng đến chi phí mà còn làm gián đoạn kế hoạch giao hàng và chu kỳ sản xuất của doanh nghiệp.

Ngoài ra, tác động từ logistics đặc biệt rõ rệt đối với nhóm hàng nông sản tươi – vốn là một trong những mặt hàng xuất khẩu quan trọng của Việt Nam.

Theo phân tích của ông Nguyễn Tuấn Việt, nhiều loại trái cây xuất khẩu như chuối, thanh long hay xoài chỉ có thời gian bảo quản tối đa khoảng 30–35 ngày. Trong khi đó, hành trình vận chuyển sang châu Âu hiện có thể kéo dài tới 50 ngày. Điều này khiến nguy cơ hư hỏng trước khi cập cảng trở nên rất lớn, ngay cả khi sử dụng container lạnh. Vì vậy, các doanh nghiệp cần cân nhắc tạm thời giảm hoặc dừng xuất khẩu một số mặt hàng nông sản tươi sang các thị trường châu Âu và Đông Âu trong giai đoạn này.

Thay vào đó, doanh nghiệp có thể chuyển hướng sang các thị trường gần hơn như châu Á hoặc Trung Đông. Các sản phẩm chế biến hoặc có thời gian bảo quản dài. Các nhóm hàng thiết yếu đang có nhu cầu tăng

Doanh nghiệp cần siết chặt quản trị rủi ro.

Bên cạnh logistics, rủi ro thanh toán cũng đang gia tăng khi thời gian giao hàng kéo dài hơn dự kiến.

Theo ông Nguyễn Tuấn Việt, khi tàu đi chậm thêm 20–25 ngày, nhiều thư tín dụng (LC) có thể bị quá hạn nếu doanh nghiệp không kịp thời xử lý. Do đó, các doanh nghiệp cần chủ động quản trị hợp đồng và thanh toán thông qua một số giải pháp quan trọng.

"Để an toàn trong giai đoạn này, tôi đưa ra 3 khuyến nghị thực chiến cho các doanh nghiệp:

Ưu tiên điều kiện FOB: Hãy cố gắng bán hàng tại cảng đi và thu tiền ngay khi hàng lên tàu. Điều này giúp đẩy rủi ro vận tải và chi phí phát sinh cho phía người mua.

Kiểm soát LC (Thư tín dụng): Do tàu đi chậm hơn dự kiến 20-25 ngày, các LC rất dễ bị quá hạn (expired). Doanh nghiệp cần chủ động yêu cầu khách hàng gia hạn LC ngay khi có thông báo thay đổi lộ trình tàu.

Bảo hiểm và lựa chọn hãng tàu: Nếu phải đi điều kiện CNF/CIF, bắt buộc phải mua bảo hiểm rủi ro chiến tranh và ưu tiên các hãng tàu đi thẳng (direct), tránh các điểm chuyển tải (transshipment), nếu khách hàng không thanh toán trước khi tàu cập bến thì cho tàu quay đầu."

Chủ động thích ứng để tận dụng cơ hội

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thế giới biến động nhanh và khó lường, khả năng thích ứng sẽ trở thành yếu tố quyết định đối với hoạt động xuất khẩu.

Ông Nguyễn Tuấn Việt cho rằng nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn còn thiếu thông tin cập nhật về thị trường và vận tải quốc tế.

“Đây là lúc các doanh nghiệp cần bình tĩnh phân tích tình hình và chủ động điều chỉnh chiến lược. Nếu nhìn đúng xu hướng chuyển dịch nhu cầu toàn cầu, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ có thể duy trì tăng trưởng mà còn mở rộng thị phần trong những phân khúc mới”, ông Việt nhấn mạnh.

Theo ông, trong bối cảnh thách thức từ địa chính trị ngày càng gia tăng, sự chủ động của doanh nghiệp cùng với các chính sách hỗ trợ kịp thời từ cơ quan quản lý sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc giúp xuất khẩu Việt Nam duy trì đà tăng trưởng và nâng cao khả năng chống chịu trước những cú sốc từ bên ngoài.