Xuất khẩu sang EU, doanh nghiệp Việt phải thay đổi gì?

Bao bì, dư lượng, nguồn gốc đều bị soi kỹ

EU là thị trường xuất khẩu chiến lược của hàng hóa Việt Nam. Sau 6 năm thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA), kim ngạch thương mại hai chiều tăng từ 49,8 tỷ USD năm 2019 lên gần 74 tỷ USD vào cuối năm 2025. Thặng dư thương mại đạt mức kỷ lục 38,6 tỷ USD.

Nông, lâm, thủy sản tiếp tục có quy mô xuất khẩu lớn. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng này của cả nước đạt 50,75 tỷ USD và dự kiến vượt 74 tỷ USD trong năm 2026. Riêng TP.HCM, kim ngạch xuất khẩu rau quả trong 7 tháng đầu năm 2026 tăng 15,84% so với cùng kỳ. Thành phố cũng đã ban hành Chương trình nâng cao chất lượng, giá trị nông sản gắn với phát triển thị trường giai đoạn 2026-2030.

Ông Trần Phú Lữ - Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC), đánh giá châu Âu là thị trường xuất khẩu chiến lược đối với hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần theo sát các quy định kỹ thuật áp dụng cho từng nhóm sản phẩm.

Với nông sản, thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật là một trong những nội dung cần lưu ý. Pháp áp dụng chính sách “Zero Tolerance” đối với dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Quy định về bao bì và chất thải bao bì (PPWR) của EU yêu cầu 100% bao bì phải có khả năng tái chế vào năm 2030.

Cà phê, cao su và gỗ còn chịu tác động từ Quy định chống mất rừng (EUDR). EUDR chính thức áp dụng từ cuối năm 2026 đối với các nhóm hàng này, yêu cầu doanh nghiệp minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng. Điều này liên quan trực tiếp đến việc quản lý nguồn nguyên liệu, hồ sơ và khả năng truy xuất của doanh nghiệp xuất khẩu.

Ông Lữ khuyến nghị: “Doanh nghiệp cần chủ động đạt các chứng nhận an toàn thực phẩm như HACCP, ISO 22000, kiểm soát dư lượng hóa chất, đầu tư chế biến sâu và bao bì thân thiện với môi trường. Với áp lực chi phí logistics, doanh nghiệp nên đặt chỗ sớm, ký hợp đồng vận chuyển dài hạn, đa dạng tuyến đường, đồng thời liên kết gom hàng để tối ưu chi phí”.

EVFTA mang lại lợi thế đáng kể về thuế quan. LS. Chử Lan Phương - Giám đốc Điều hành Công ty Luật CEVEN LAW, cho biết hiệp định tạo điều kiện với ưu đãi 99% dòng thuế về 0% trong giai đoạn 1-5 năm đầu. Doanh nghiệp xuất khẩu cần nắm rõ các quy định kỹ thuật và chuẩn bị phương án phòng ngừa tranh chấp thương mại.

Ông Lê Hoàng An - Nhà sáng lập Công ty TNHH Anvan Dried Food, cho rằng nông sản Việt Nam cần chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu để gia tăng giá trị kinh tế. Ông cho biết, từ năm 2019, doanh nghiệp của ông ứng dụng công nghệ giảm áp tức thời có kiểm soát trong sản xuất gia vị, cà phê và trái cây sấy. Phương pháp này giúp giảm tải lượng vi sinh, quản lý quá trình sấy, duy trì độ ổn định của sản phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế ngay từ khâu thiết kế.

“Công nghệ không thay thế giá trị tự nhiên mà đóng vai trò bảo tồn và nâng tầm các giá trị cốt lõi”, ông An nói. Theo ông, nguồn nguyên liệu trong nước khi được chế biến theo các tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp sẽ có thêm điều kiện để phát triển sản phẩm phục vụ thị trường quốc tế.

Đừng vội trao độc quyền phân phối

Sau chất lượng sản phẩm và các quy định kỹ thuật, hợp đồng với nhà phân phối là khâu doanh nghiệp cần xem kỹ trước khi đưa hàng vào EU. LS. Chử Lan Phương cho biết đã có trường hợp doanh nghiệp trong nước cấp quyền phân phối độc quyền trên toàn lãnh thổ EU cho một đối tác mới khi chưa đánh giá đầy đủ năng lực thực tế. Rủi ro có thể phát sinh khi đối tác không đạt sản lượng, mạng lưới phân phối không đáp ứng kế hoạch hoặc không thực hiện đầy đủ cam kết.

Theo bà Phương, trước khi ký hợp đồng, doanh nghiệp cần biết rõ pháp nhân, chủ sở hữu, tình hình tài chính, mạng lưới, khách hàng và mức độ tuân thủ của đối tác. Quyền phân phối độc quyền cần gắn với chỉ tiêu hiệu quả cụ thể (KPI) và sản lượng đặt hàng tối thiểu (MOQ).

Bà Phương lưu ý: “Trước khi trao quyền phân phối độc quyền, doanh nghiệp cần thẩm định pháp nhân, chủ sở hữu, năng lực tài chính, mạng lưới, khách hàng và mức độ tuân thủ của đối tác. Hợp đồng phải ràng buộc rõ về lãnh thổ, thời hạn, sản lượng đặt hàng tối thiểu, KPI, hoạt động marketing, dữ liệu, khiếu nại và điều kiện chấm dứt. Sau khi ký, doanh nghiệp vẫn phải duy trì cơ chế kiểm soát định kỳ”.

Cùng với đó, việc theo dõi không dừng lại sau khi hợp đồng được ký. Doanh nghiệp cần giám sát báo cáo, kiểm tra KPI và giữ quyền chấm dứt hợp đồng nếu đối tác không đạt cam kết. Đây là cơ sở để doanh nghiệp kiểm soát hoạt động phân phối và tránh bị ràng buộc trong thời gian dài với một đối tác không đạt yêu cầu.

Bà Phương cũng lưu ý hợp đồng thương mại giai đoạn 2026-2027 cần quy định thêm trách nhiệm liên quan đến dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), quyền kiểm tra tuân thủ và bảo hiểm bồi thường. Doanh nghiệp có kế hoạch thâm nhập EU cần bố trí đại diện pháp lý tại thị trường này.

Bảo hộ tài sản trí tuệ cũng cần được thực hiện sớm. Doanh nghiệp nên bảo hộ song song nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp, chuẩn hóa sản phẩm từ khâu thiết kế bao bì để đáp ứng chuẩn CE và lựa chọn kênh phân phối phù hợp.

Mỗi nhóm hàng đều có phần việc riêng phải chuẩn bị. Với cà phê, cao su và gỗ, hồ sơ chuỗi cung ứng cần đáp ứng EUDR. Nông sản, thực phẩm phải kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Bao bì cần theo lộ trình về khả năng tái chế. Khi ký với nhà phân phối, phạm vi độc quyền, sản lượng tối thiểu, KPI và điều kiện chấm dứt phải được ghi rõ trong hợp đồng. Và những phần việc này cần được chuẩn bị trước khi hàng rời Việt Nam. Nhà sản xuất phải kiểm soát nguyên liệu, chế biến, dư lượng, truy xuất nguồn gốc và bao bì. Doanh nghiệp xuất khẩu cần tính chi phí logistics, bảo hộ thương hiệu, thẩm định nhà phân phối và các điều khoản hợp đồng.