Ký sự về một tỉ phú nhiều chuyện Kỳ 4: Ký ức dạy ta điều gì?

>>> Kỳ 1: Ký sự về một tỷ phú nhiều chuyện

>>> Ký sự về một tỉ phú nhiều chuyện Kỳ 2: Giàu lên như thế nào?

Ngẫm về những người giàu hiện nay mà tôi đã biết, đã gặp, như Phạm Nhật Vượng của Vingroup, Lê Viết Lam của Sun Group, Trần Bá Dương của Thaco Trường Hải, Vũ Duy Hải của Vinacam, nhiều nhiều nữa, thì thấy họ đều từ một quá khứ khó khăn, thiếu thốn mà vươn lên. Họ chính là lớp người giàu đầu tiên của đất nước. Trong ký ức của họ vẫn đầy những nghèo khó bủa vây…

Chủ tịch tập đoàn FLC Trịnh Văn Quyết

Nhân trường hợp của Trịnh Văn Quyết, nghĩ đến những doanh nhân đang giàu có, thành đạt nhất hiện nay, tôi lại ngẫm ngợi mà muốn dông dài lan man đôi chút về chuyện người giàu, về chuyện làm giàu ở ta.

Tìm trong ca dao tục ngữ, thấy rất ít những câu nói về việc chí thú làm giàu, về giấc mơ làm giàu. Quay đi quay lại, chỉ có những câu như: “Phi thương bất phú”, “Hữu chí cánh thành”, “Thực túc binh cường”… mà cũng không bao hàm trọn vẹn cái nghĩa tôn vinh sự giàu có, tôn vinh việc làm giàu.

Còn ca dao, tục ngữ, thành ngữ nói về sự thanh bần, về ung dung tự tại trong nghèo khó, thì vô cùng nhiều. Những “Chồng ta áo rách, ta thương/Chồng người áo gấm xông hương mặc người”, “Đói no có thiếp có chàng/Còn hơn chung đỉnh giàu sang một mình”, “Râu tôm nấu với ruột bầu/Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon”, “Ăm cơm thịt bò thì lo ngay ngáy/Ăn cơm nước cáy thì ngáy o o”, “Có thì nhà ngói lợp mè/Nghèo thì kèo nứa, cột tre cũng đành”…

"Bây giờ mới là lần thứ hai, xã hội ta nói nhiều đến việc làm giàu, nói nhiều đến người giàu. Nói với nhiều ý tứ tôn vinh, để hướng tới xây dựng đất nước giàu mạnh. Cũng bởi thời bây giờ, mới thực sự xuất hiện những người giàu". Nhà văn Nguyễn Thành Phong

Và vô cùng nhiều những câu ca dao, tục ngữ lộ rõ vẻ kẻ cả, đứng trên, chê bai kẻ giàu: “Nẫu giàu nẫu được sướng sang /Phần tôi nghèo khổ, lại nhàn tấm thân”, “Giàu mà ngốc nghếch ngu si/Đói mà biết cậu biết dì còn hơn”, “Chuối non chín bẹ, chuối mẹ chín tàu/Chê đây lấy đó có giàu hơn anh?”, “Không tiền chịu thấp, chịu lùn/Có tiền thì chúng xưng hùng xưng vương”…

Như thế thì cũng có thể cắt nghĩa cái tâm lý không mấy ưa người giàu bắt nguồn từ trong lịch sử. Nước ta chưa thật sự trọng kẻ giàu, mà thực tế, cũng chưa bao giờ được tự hào là mình giàu và nước mình giàu, vì nước ta chưa bao giờ thực sự giàu mạnh để đứng ngang hàng hoặc trên cơ những kẻ giàu có ở thế gian này.

>>> Vì lý do gì mà tỷ phú Trịnh Văn Quyết có tài sản 1,5 tỷ USD lại không được góp mặt trên bảng xếp hạng người giàu nhất thế giới của Forbe

Lại ngẫm, trong lịch sử của thời đại mới hiện nay, đã hơn bảy mươi năm, mới có hai lần ta nói nhiều và có phần tôn vinh, ghi nhận công lao của những nhà giàu, với tư cách là những chủ thể cá nhân.

Lần thứ nhất, ấy là khi mới giành được chính quyền hồi năm 1945. Đất nước đối đầu với hậu quả nạn đói lịch sử, ngân khố trống rỗng, rồi thù trong giặc ngoài... Khi đó, với tài dụng nhân của Cụ Hồ, nhiều nhà tư sản dân tộc đã đùm bọc, phải nói thẳng là đùm bọc, tức là nuôi nấng, hỗ trợ, giúp đỡ Chính phủ mới vượt qua những gian khó ban đầu. Đỉnh cao hồi đó chính là Tuần lễ Vàng. Những nhà tư sản dân tộc, những người giàu có, đã đi đầu trong cuộc vận động hiến góp của cải cho Chính phủ tổ chức công cuộc kiến quốc.

Năm nhà tư sản hàng đầu được kể đến với lòng biết ơn là: Trịnh Văn Bô, Bạch Thái Bưởi, Ngô Tử Hạ, Nguyễn Sơn Hà, Đỗ Đình Thiện. Đấy là những nhà tư sản đã lập nên sản nghiệp từ thời trước, trong chế độ cũ. Họ là những tấm gương về ý chí, về hành trình đầy mưu lược và nhọc nhằn để vươn tới sự giàu có.

Câu chuyện nhà tư sản dân tộc Bạch Thái Bưởi, từ chiếc tàu thủy chở khách đầu tiên mua lại của ngoại quốc, đến việc lập nên đội Giang hải luân thuyền Bạch Thái Công ty, cạnh tranh đầy sóng gió với các đội tàu khách của người Pháp, người Hoa, để thành Vua tàu thủy đất Bắc, rồi tự đóng tàu thuyền, mở mang kinh doanh sang nhiều lĩnh vực khác, với đầy những tình tiết căng thẳng và hấp dẫn, giờ vẫn còn để lại nhiều bài học cho đương thời.

Ông Trịnh Văn Bô là Vua tơ lụa, vải sợi, xây cả nhà máy dệt, rồi buôn bất động sản. Ông Đỗ Đình Thiện thì làm đồn điền, tậu đất xây nhà máy. Ông Nguyễn Sơn Hà lập hãng sơn Gecko. Ông Ngô Tử Hạ có hệ thống nhà in, giúp in cả tiền cho Chính phủ của Cụ Hồ. Mỗi người trong số họ là một câu chuyện hấp dẫn, đầy nhân văn về chí làm giàu, về nhân cách rất đáng trọng nể.

Cuộc cách mạng với một trong những mục tiêu ban đầu là đánh đổ địa chủ và tư sản, cũng là đánh đổ người giàu. Rồi sau đó là mấy chục năm liền chiến tranh vệ quốc, là máu đổ bom rơi, hầu như không có cơ hội để điều chỉnh mục tiêu ban đầu, không có cơ hội cho việc nghĩ đến mục tiêu làm giàu. Trong bao nhiêu năm qua, chúng ta cũng vẫn làm ăn song song với đánh giặc, cũng tôn vinh lao động, sản xuất, có cả danh hiệu cao quý là Anh hùng Lao động. Nhưng trong bao nhiêu Anh hùng Lao động đã được phong tặng, chả thấy có ai là người giàu có gì lớn cả. Anh hùng Lao động mà cũng nghèo như dân thường…

Bây giờ mới là lần thứ hai, xã hội ta nói nhiều đến việc làm giàu, nói nhiều đến người giàu. Nói với nhiều ý tứ tôn vinh, để hướng tới xây dựng đất nước giàu mạnh. Cũng bởi thời bây giờ, mới thực sự xuất hiện những người giàu.

Ngẫm về những người giàu hiện nay mà tôi đã biết, đã gặp, như Phạm Nhật Vượng của Vingroup, Lê Viết Lam của Sun Group, Trần Bá Dương của Thaco Trường Hải, Vũ Duy Hải của Vinacam, nhiều nhiều nữa, thì thấy họ đều từ một quá khứ khó khăn, thiếu thốn mà vươn lên. Họ chính là lớp người giàu đầu tiên của đất nước. Trong ký ức của họ vẫn đầy những nghèo khó bủa vây…

Trịnh Văn Quyết của FLC cũng vậy thôi. Khi bắt đầu kể về ký ức tuổi thơ, Quyết xòe đôi bàn tay, những ngón tay dài thuôn, rồi khum lại, để kể về việc đi bắt giun ngoài bãi sông Hồng khi nước lên. Khi ấy những con giun đất rất to, nước lên chiếm chỗ, hết không khí để thở, phải chui lên bò trên mặt đất. Quyết cùng một vài đứa trẻ được tiếng là chăm chỉ chịu khó, quanh lưng đeo mấy cái vỏ hộp nhựa đựng xà phòng kem đã dùng hết, mê mải, cắm cúi đi nhặt giun. Những con giun ngọ ngoạy trên bàn tay, như một thứ của cải tiềm ẩn, để vào đầy những hộp nhựa, đem về nuôi ngan nuôi vịt là lớn như thổi.

Vãn mùa nhặt giun là đến mùa câu ngóe, câu nhái. Những con giun hiếm hoi cuối mùa được biến thành mồi câu. Quyết đi khắp các đồng bãi để câu. Ngóe và nhái đầy lưng những xô nhựa, mang về. Quyết bảo, làm gì cũng nghĩ ra cho được bí quyết để hiệu quả nhất. Ngóe và nhái nhiều, cho chút muối vào để thối ươn ra, mỗi bữa chỉ năm con trộn vào thức ăn cho lợn ăn dần, thế mà lợn lớn rất nhanh.

Rồi những đêm lũ về, đốt đuốc đi thập thững khắp các vườn màu, vườn cây để bắt cóc, bắt chuột. Thịt cóc, thịt chuột, những chỗ tinh túy nhất thì làm món ăn bổ sung đạm trong những bữa cơm nghèo cho người, phần còn lại thì lại góp vào thức ăn cho lợn, cho ngan vịt mau lớn, mà mang bán đi thu tiền về.

Ngay từ nhỏ, Quyết đã thể hiện sự tinh nhạy trong việc kinh doanh, tạo ra “thương trường” của mình. Khi học cấp hai, phải ra huyện mua sách vở cho mình học, mua bóng bay cho mình thổi chơi, nhận thấy nhiều cô, cậu bạn cũng có nhu cầu, thế là xin mẹ mua thêm một vài lố mang về, bạn cần thì để lại, có lấy thêm chút chênh lệch nhỏ, thế là có lãi. Lên huyện, cùng đám bạn vào chọc bi a chơi, liền nghĩ, phải vay mẹ tiền mua cái bàn bi a đặt ở nhà cho các bạn có chỗ chơi, mà mình thì có thêm chút tiền còm.

Lên trung học, đạp xe đạp đến trường huyện cách nhà mấy chục cây số, thấy trên ấy bán dầu hỏa rẻ hơn ở làng vài giá, thế là sắm thêm hai cái can to buộc sau xe đạp, học xong thì đi ra mua dầu hỏa, rồi mới đạp về nhà. Các bạn học hành xong thì tung tăng chơi nhởi, mình học xong là lao vào “buôn bán”, có lúc bị trêu, thành ra ngượng, nhưng vẫn không bỏ… Vậy là tìm cách đi học sớm hơn để giấu đôi can, lúc về thì ra muộn hơn, đi chậm lại hoặc đi vòng đường đê để không bạn nào nhìn thấy mình đang đi “buôn” dầu hỏa.

Phối cảnh minh họa ý tưởng đầu tư khu condotel 6 sao trong quần thể FLC Nghệ An

Quyết bảo, bố em làm công an, chức nhỏ tí thôi, lại nghỉ hưu sớm, nhưng cũng dạy được cho em cái tính nghiêm túc, đàng hoàng, mẹ em làm cán bộ thương nghiệp, làm hợp tác xã mua bán, thì ủng hộ em cái cách làm gì cũng cố mà có lãi.

Nhà ở nông thôn, nhưng thu nhập và cuộc sống không đến nỗi nào. Thế rồi, đùng một cái, một tai họa xảy đến với gia đình…

Bố mẹ Quyết có một người quen, đi buôn đường dài, làm ăn cũng tốt. Người ấy đến vay thêm vốn, có trả chút lãi. Sau, thấy mẹ Quyết có uy tín, có thể vay tiền được, lại nhờ vay hộ thêm. Mẹ Quyết tin tưởng người này làm ăn đàng hoàng, bèn nói với mấy người quen để vay hộ thêm cho. Và rồi một ngày, bỗng nhiên người vay tiền đi buôn bỏ đi đâu mất tích, không tìm ra dấu vết nữa. Tiền nhà cho vay mất hút đã đi một nhẽ. Còn tiền vay hộ thì mình cũng phải trả. Thế là không chỉ mất hết tiền vốn của nhà, mà bố mẹ Quyết còn phải bán sạch tất cả của nả tài sản ki cóp bao lâu, bán đến cả những đồ thờ quý giá như đỉnh đồng, hạc đồng để gom tiền lại trả nợ đậy. Đúng lúc ấy, Quyết sắp tốt nghiệp trung học phổ thông, chuẩn bị thi vào đại học. Tiền đã hết sạch thì đi học làm sao đây?

Không thể ngồi yên chờ bố mẹ gượng dậy sau cú sốc này, Quyết quyết định năm ấy (1992) không dự thi đại học nữa mà lên đường vào Nam, vào TP. Hồ Chí Minh, cạy cục nhờ người quen có một cửa hàng sửa chữa đồ điện tử và sửa ti vi để xin vào làm, học nghề và kiếm tiền ăn. Sáng dạ và có chí, Quyết học nghề rất nhanh, rồi thành thạo.

Quyết lại xòe đôi bàn tay, những ngón tay thon dài như đang hình dung mình nâng lên cái ti vi mà mình vừa tháo lắp, làm mới lại. Lần này thì tôi quan sát kỹ. Đó là đôi bàn tay của một người đàn ông rất khéo léo và tinh tế. Đôi bàn tay ấy vừa pha cà phê rất ngon. Cốc cà phê sữa đá pha theo một tỉ lệ rất chuẩn xong, thì lại có vài giọt đen nguyên chất thả vào bên trên, để dậy hương lên thơm nức. Quyết bảo, với mấy cái ti vi cũ hỏng bỏ đi, em có thể lắp ghép các linh kiện còn tốt lại, vệ sinh, đánh bóng, là thành như một cái ti vi mới, đảm bảo chất lượng rất tốt, và bán vẫn được giá.

"Ngày hôm nay cũng đã sắp thành ký ức, cùng với bao nhiêu chuyện về ký ức mà ta vừa trò chuyện với nhau rồi đấy, anh ơi. Ký ức đã dạy ta bao nhiêu bài học, để ta còn đi tiếp, chứ dừng lại sao được?" Trịnh Văn Quyết

Một năm sau, Quyết đã có tiền giắt lưng, quay ra quê nhà. Việc đầu tiên là đi tìm để xin chuộc lại mấy đồ thờ bằng đồng về để bày lại trên bàn thờ gia tiên, sau đó là đăng ký thi đại học. Thi đỗ cùng lúc ba trường, Quyết chọn vào học Đại học Luật Hà Nội. Vào học rồi thì em gái năm sau cũng đỗ đại học, em gái sau nữa cũng tiếp như thế. Lúc này thì Quyết xoay ra làm trung tâm gia sư, và từ đấy là có tiền, rồi dần dần mà đi lên…

Quyết kể về ký ức tuổi thơ với một giọng điệu trầm lắng, có vẻ nhiều chiêm nghiệm. Như vậy, ký ức tuổi thơ với nhiều vất vả, kể cả những biến cố của gia đình, vẫn là bạn đồng hành với Quyết, mang đến cho Quyết những suy ngẫm có giá trị để đi trên con đường hôm nay đấy chứ!

Tôi hỏi, ông có hay gặp lại bạn cũ không? Quyết bảo, vừa rồi, cả khóa Đại học Luật của em, hơn một ngàn bạn, gặp nhau ở Sầm Sơn, ôn nghèo kể khổ, tình xưa nghĩa cũ, vui lắm. Tôi bảo, tôi có đọc trên Facebook, rồi cũng có nghe một vài người có anh, có bạn học cùng Quyết kể là, gặp lại tỉ phú nay vốn bạn cũ xưa, thì xúc động lắm. Có người bảo, trước khi gặp thì tưởng Quyết là thế này thế nọ, gặp lại rồi thì hóa ra vẫn như là bạn mình thôi. Quyết cười.

Chúng tôi ngồi nói chuyện tiếp. Câu chuyện xoay quanh chủ đề về nhiều doanh nhân xuất hiện từ thời đổi mới đến nay, điểm qua nhiều người thành đạt, kể đến cả những doanh nhân mà hành trình cuộc đời họ có nhiều trúc trắc, thậm chí từng gặp cả khổ nạn, sa vào vòng lao lý. Có người sau này thoát được ra, được chia sẻ, gây dựng lại được sự nghiệp. Nhưng cũng có khối người chìm đắm là chìm đắm luôn, thậm chí mất hút, để lại nhiều tiếng thở dài… Quyết phân tích khá tinh tường và chí lý về những số phận ấy. Người biết phân tích, nhận định tinh tường như thế, thì chắc chắn cũng tự rút ra được nhiều điều cho chính mình.

Rồi câu chuyện xoay quanh những ứng xử, đối đãi ở đời.

Tôi kể chuyện tôi. Khi tôi đã có chút thành đạt và ít tiếng tăm. Về làng, bố tôi dặn, từ giờ trở đi, anh sống với làng nước, từ ứng xử cho đến nói năng là phải hết sức cẩn trọng. Anh đã thành người được người làng chú ý, thì một việc sơ xuất nhỏ cũng thành chuyện. Tôi ậm à ậm ừ... Thế rồi cũng có chuyện.

Ngày đó còn khó khăn, nhân một dịp tôi về quê, sẵn có chút lộc giải thưởng, bèn nhờ mua con lợn để làm thịt, có mời nhiều người trong xóm đến đánh chén bộ lòng với cái thủ. Thịt con lợn thì xẻ ra chia đều cho mọi người mang về nhà cho vợ con cùng hưởng.

Một thời gian sau, người ta kể lại, có một chàng kiểu người khùng khùng trong xóm, uống rượu say rồi chửi tôi khinh người, không coi anh ấy ra gì. Anh ta phàn nàn việc chia cho anh ta miếng thịt vừa bạc nhạc, vừa bé, lại lắm lông. Tôi điên cả tiết, đã mất công mua rồi chia thịt, còn bị chửi bới lung tung. Bố tôi lại giữ tay tôi lại, nói, tôi đã bảo anh rồi mà, giờ không được cáu, để tôi bảo cách cho.

Tôi coi như không có chuyện gì, đi chơi tha thẩn trong làng, qua sân nhà anh nọ, đứng nói chuyện, rồi rút ra chút tiền cho con anh mua sách học. Khi về, tôi nói nhẹ nhàng, hôm trước chia thịt lợn, hình như có sơ xuất, chú nhận phải miếng thịt không ngon, đấy là lỗi ở tôi, xin chú bỏ qua nhé. Anh chàng kêu to: “Ấy không, ấy không, chúng nó lại đặt điều nói xấu em với bác đấy. Bác sống đầy đặn tình nghĩa thế, lẽ nào em…”. Thế là qua chuyện. Anh chàng này, từ đó trở đi, toàn nói tốt đẹp về tôi, mọi người bảo lại thế.

Khách sạn FLC Luxury Hotel Quynhon đoạt giải Khách sạn có kiến trúc đẹp nhất Việt Nam do Asia Pacific Property Awards 2017 bình chọn.

Ở cái nước mình, người ta đã đúc kết, thành đạt, thành danh được, ngoài tài năng, học thức, nhanh nhạy ra, thì cái tỉ trọng của việc biết cách ứng xử khéo léo, tế nhị, quan tâm tinh tế đến người khác, đến trên dưới trong ngoài, cũng góp vào rất lớn trong thành công của mỗi con người.

Tôi nghĩ rằng, trong mọi cuộc trò chuyện, đối thoại, dù có chân thành, thẳng thắn đến bao nhiêu đi chăng nữa, cũng không thể bao quát, nói hết, nói đến tận cùng mọi chuyện. Có nhiều việc, nhiều vấn đề phát sinh, doanh nghiệp phải xử lý, đối mặt, trong nhiều thời điểm, không dễ chia sẻ. Cuộc sống đâu phải dễ cùng kỳ lý?

Tôi muốn nói với Quyết, cũng như nhiều người đã làm việc hết sức để trở nên giàu có rằng, họ đã có sự nghiệp cho mình, đã mang lại nhiều điều tốt đẹp cho rất nhiều người, nhưng vẫn cần phải luôn thận trọng, bao quát hơn nữa, đến mức cao nhất khả dĩ, để tạo nên công bằng, để không ảnh hưởng nhiều đến người khác trong tầm ảnh hưởng của mình. Nếu anh không trực tiếp giải quyết việc ấy, thì với vai trò và vị thế của mình, anh phải can dự có trách nhiệm vào việc đó. Phát triển thì phải trả giá, không có phát triển nào không trả giá. Nhiều người tiến lên thì cũng có người bị bỏ lại. Vậy thì cùng với việc hướng lên phía trước, cũng luôn phải nhớ việc ngoái lại, nhìn ra phía sau mình.

Tôi lại hỏi Quyết, bây giờ ông đã đến, coi như thế là một đỉnh cao rồi, ông đã có ý định dừng lại chưa? Nào, hãy hình dung về Trịnh Văn Quyết năm sáu mươi tuổi đi xem nào?

Quyết chậm rãi, từ giờ đến năm sáu mươi, còn hơn 17 năm nữa. Cách đây 17 năm, em có hình dung ra rõ ràng mình ngày hôm nay như thế nào đâu! Ngày hôm nay cũng đã sắp thành ký ức, cùng với bao nhiêu chuyện về ký ức mà ta vừa trò chuyện với nhau rồi đấy, anh ơi. Ký ức đã dạy ta bao nhiêu bài học, để ta còn đi tiếp, chứ dừng lại sao được?

Kỳ 5: Nhìn ra phía trước.

Theo Nhà văn Nguyễn Thành Phong
Tạp Chí Reatimes

Link nguồn: http://reatimes.vn/ky-4-ky-uc-day-ta-dieu-gi-16568.html