Doanh nghiệp Việt và bài toán chinh phục ba khâu lợi nhuận cao nhất

Phát biểu đề dẫn cho phiên thảo luận tại Diễn đàn doanh nghiệp 2026: Doanh nghiệp Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu đổi mới để bứt phá”, Chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển, Viện IIB & VFA Group nhận định, trong tình hình nền kinh tế toàn cầu đang có nhiều biến động, việc nhận diện đúng vị thế và tìm ra con đường để doanh nhân Việt làm chủ chuỗi giá trị không chỉ là bài toán tăng trưởng mà còn là sứ mệnh khẳng định vị thế quốc gia.

Sau hơn hai thập kỷ kể từ khi gia nhập WTO, Việt Nam đã vươn lên nhóm 20 quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới, với kim ngạch dự kiến đạt khoảng 475 tỷ USD vào năm 2025. Tuy nhiên, khu vực FDI vẫn chiếm hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi phần lớn doanh nghiệp Việt mới dừng lại ở khâu gia công hoặc cung ứng bán thành phẩm (B2B), chưa xây dựng được thương hiệu riêng trên thị trường quốc tế.

Theo TS Đinh Thế Hiển, điều này dẫn đến một nghịch lý: dù sản lượng lớn, giá trị gia tăng lại thấp. Ba khâu mang lại lợi nhuận cao nhất trong chuỗi giá trị - xây dựng thương hiệu, phân phối và bán lẻ trực tiếp (B2C) vẫn nằm ngoài tầm với của đa số doanh nghiệp Việt. Đây chính là lý do khiến Việt Nam vẫn chủ yếu ở “phần khó” của chuỗi giá trị, trong khi các quốc gia khác hưởng lợi từ “phần ngon”.

“Hiện tại, phần lớn doanh nghiệp Việt chỉ đang làm tốt ở bốn khâu đầu tiên và chỉ một số rất ít đơn vị tiến được tới mức có thương hiệu riêng trong giao dịch B2B hoặc đưa sản phẩm trực tiếp vào siêu thị toàn cầu", chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển đánh giá.

Để tiến xa hơn trong chuỗi giá trị này, chuyên gia Đinh Thế Hiển đã chỉ ra năm điểm nghẽn chiến lược mà các doanh nghiệp Việt đang phải đối mặt.

Thứ nhất là vấn đề nguyên liệu. Ngay cả trong những ngành thế mạnh như thực phẩm, sự liên kết giữa doanh nghiệp và người nông dân còn lỏng lẻo, khiến nguồn cung thiếu ổn định. Với các ngành công nghiệp như dệt may, da giày, Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu và chưa làm chủ công nghệ lõi.

Thứ hai là hạn chế về liên kết tài chính. Trong khi các tập đoàn quốc tế có hệ sinh thái tài chính hỗ trợ chuỗi cung ứng, doanh nghiệp Việt lại thường xuyên rơi vào tình trạng chiếm dụng vốn lẫn nhau, đặc biệt giữa doanh nghiệp lớn và nhà cung ứng nhỏ, làm suy yếu tính bền vững.

Thứ ba là hạ tầng logistics và chi phí vận hành còn cao, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh.

Thứ tư và thứ năm lại đến từ chính nội tại doanh nghiệp: thiếu mạnh dạn đầu tư vào xây dựng thương hiệu quốc tế và chưa tập trung phát triển sản phẩm cuối cùng do bị “mắc kẹt” ở các khâu sản xuất ban đầu.

TS Hiển cũng lấy ngành thực phẩm là ví dụ điển hình cho tiềm năng lớn nhưng giá trị khai thác chưa tương xứng. Với quy mô thị trường toàn cầu lên đến 10.000 tỷ USD, Việt Nam đã có những ngành hàng tỷ đô như cà phê, thủy sản, trái cây chế biến với tốc độ tăng trưởng 15-30%. Tuy nhiên, phần lớn vẫn dừng ở xuất khẩu nguyên liệu hoặc sơ chế.

Trong khi đó, Thái Lan đã thành công với chiến lược “bếp ăn của thế giới”, bắt đầu từ quảng bá ẩm thực quốc gia, phát triển hệ thống nhà hàng toàn cầu, rồi đưa sản phẩm đóng gói vào siêu thị quốc tế. Chính sự kết hợp giữa văn hóa, thương hiệu và sản phẩm đã giúp họ xây dựng những tập đoàn thực phẩm hàng đầu thế giới.

Theo TS Đinh Thế Hiển, để doanh nghiệp Việt có thể tiến xa hơn, cần sự phối hợp đồng bộ của ba trụ cột: Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp. Nhà nước cần tập trung vào ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, tỷ giá, đồng thời xây dựng hệ thống kiểm định chất lượng uy tín nhằm bảo vệ thương hiệu “Made in Vietnam”. Đây là nền tảng để hàng hóa Việt giữ được niềm tin trên thị trường quốc tế.

Các hiệp hội ngành hàng phải đóng vai trò bảo chứng chất lượng, giúp nâng cao uy tín sản phẩm. Khi sản phẩm mang nhãn của một hiệp hội uy tín, người tiêu dùng toàn cầu có thể yên tâm về tiêu chuẩn.

Trong khi đó, doanh nghiệp, đặc biệt là đội ngũ lãnh đạo phải đóng vai trò quyết định. Thành công không phụ thuộc hoàn toàn vào lợi thế ban đầu hay hỗ trợ từ Nhà nước, mà nằm ở tầm nhìn, chiến lược và sự dấn thân của người đứng đầu.